నిర్జల ఏకాదశి జ్యేష్ఠ మాసపు (మే–జూన్) శుక్ల ఏకాదశి; సంవత్సరపు ఏకాదశులన్నింటిలో అత్యంత కఠినమైనది. 'నిర్జల' అంటే 'నీరు లేకుండా' — ఏకాదశి సూర్యోదయం నుండి మరుసటి రోజు ద్వాదశి పారణ వరకు అన్నం, నీరు రెండూ లేకుండా పూర్తి ఉపవాసం ఉంటారు. వేసవి ఎండ మధ్యలో రావడంతో శారీరకంగా అత్యంత కష్టమైనది; అందుకే అత్యంత పుణ్యదాయకంగా భావిస్తారు.

భీముని కథ

ఈ వ్రతాన్ని భీమ ఏకాదశి లేదా పాండవ ఏకాదశి అని కూడా అంటారు. పాండవులలో బలశాలి అయిన భీముడు తన అధిక ఆకలి వల్ల మిగతా ఏకాదశులు ఉపవాసం ఉండలేకపోయాడని కథ. వాటి పుణ్యం కోల్పోతున్నందుకు బాధపడిన అతనికి వ్యాస మహర్షి ఈ ఒక్క నిర్జల ఏకాదశిని పూర్తి నిష్ఠతో ఆచరించమని సూచించి, అది సంవత్సరపు ఇరవై నాలుగు ఏకాదశుల ఫలాన్ని ఇస్తుందని చెప్పాడు. అందుకే దీనికి భీముని పేరు.

ఇంత పుణ్యం ఎందుకు

సంవత్సరమంతా ప్రతి ఏకాదశి ఉపవాసం ఉండలేనివారికి నిర్జల ఏకాదశి అన్నింటి స్థానంలో నిలిచే ఒకే కేంద్రీకృత ఆచారం. వేసవి ఎండలో నీరు కూడా పూర్తిగా త్యజించడం గొప్ప ఆత్మ నిగ్రహం, భక్తి; ఇది సంవత్సరపు ఏకాదశి వ్రతాల ఫలం, పాప విమోచన, ఆరోగ్యం, దీర్ఘాయువు ప్రసాదిస్తుందని సంప్రదాయం వాగ్దానం చేస్తుంది.

ఆచరణ విధానం

ఆరోగ్యవంతులు పూర్తి నిర్జల ఉపవాసం ఉంటారు; ఇతరులు శక్తి మేరకు నీరు తీసుకోవచ్చు — సంకల్పం, భక్తియే ముఖ్యం. రోజంతా విష్ణు ఆరాధన, జపం, దానంలో గడుపుతారు — ఈ వేసవి ఏకాదశికి నీరు, విసనకర్రలు, పానకం, పండ్లు, వస్త్రాలు దానం చేయడం ప్రత్యేకంగా సిఫార్సు. మరుసటి రోజు ద్వాదశి పారణ సమయంలో విష్ణువుకు నివేదించి ఉపవాసం విరమిస్తారు.